Het grootste deel van de geschiedenis van Dessel is nauw verbonden met die van Mol en Balen. In de middeleeuwen vormden deze drie dorpen samen één voogdij, eigendom van het benedictijnenklooster van Corbie, nabij Amiens in Picardië.
Door de grote afstand tussen de abdij en haar Kempense goederen werden Mol, Balen en Dessel in naam van de abdij bestuurd door een voogd. Vandaar de benaming voogdij. In de schepenbank, het belangrijkste bestuurlijke en gerechtelijke orgaan, had Dessel slechts één vertegenwoordiger. Toch werd de invloed van Corbie al snel teruggedrongen door lokale voogden en de hertog van Brabant.
In 1559 verkocht de abdij de voogdij Mol-Balen-Dessel. Vanaf dan kwam het gebied onder het bestuur van lokale heren. De eerste was Godfried van Bocholt. Het wapenschild van Alexander-Balthazar Roelants, die in 1666 de heerlijke rechten verwierf, werd in 1965 het officiële gemeentewapen van Dessel.
Met de Franse Revolutie verdwenen de feodale structuren en viel de voogdij uiteen in drie afzonderlijke gemeenten. De zelfstandigheid van Dessel werd definitief bevestigd met de Belgische onafhankelijkheid. Enkel in de jaren 1970 doken nog fusieplannen op, waarbij Dessel en Retie tijdelijk als één gemeente werden beschouwd.
Onafhankelijke gemeente
Ook kerkelijk was Dessel lange tijd afhankelijk van Mol. De eerste sporen van een gebedshuis dateren uit 1224, wanneer Mattheus van der Haegen vermeld wordt als kapelaan-koster, wat wijst op het bestaan van een kapel.
Door de groei van de bevolking en de afstand tot de kerk van Mol ontstond de vraag naar een eigen parochie. In 1271 werd een akkoord bereikt en werd Dessel een zelfstandige parochie — een belangrijke mijlpaal in de lokale geschiedenis. In 1971 werd dit 700-jarig bestaan uitbundig gevierd.
De oorsprong van de naam Dessel is niet met zekerheid bekend. Doorheen de geschiedenis kwamen verschillende schrijfwijzen voor, zoals Desgele (1481) en Deschel (1658), tot uiteindelijk de huidige spelling werd vastgelegd.
Dessel, natuurlijk veelzijdig
De gemeente profileert zich graag als “natuurlijk veelzijdig” en staat bekend om haar uitgestrekte groengebieden. In totaal beheert Dessel ongeveer 290 hectare bos. Dit maakt de gemeente een ideale uitvalsbasis voor wandelingen en fietstochten.
Het graven van de kanalen lag mee aan de basis van de witzandontginning in Dessel. Deze activiteit heeft het landschap sterk gevormd, met waterplassen die vandaag een functie hebben als natuur- en recreatiegebied.
Het marktplein
Het marktplein en de omgeving werden de voorbije jaren grondig vernieuwd. Een van de recentste realisaties is het wandelpark rond administratief centrum "De Plaetse", het Campinaplein. Dit plein is ingericht voor ontspanning en beschikt over een waterpartij en watergordijn.
In 2005 werd het Campinaplein door de luisteraars van Radio 2 verkozen tot mooiste plein van de provincie Antwerpen.
Industrie
Dessel is ook gekend om zijn industriële activiteiten, waaronder nucleaire sector, wegenbouw en in het verleden brouwerij Campina.
In Tabloo, het bezoekers- en ontmoetingscentrum van NIRAS, biedt de permanente tentoonstelling Expoo een interactieve inkijk in radioactiviteit. Meer info: www.tabloo.com/nl
Daarnaast is ook de witzandontginning door SCR-Sibelco een belangrijke economische activiteit in Dessel en de ruime regio.